Wenn jede Bewegung ziept: Was bei Gelenkschmerzen in den Wechseljahren wirklich helfen kann

Μερικές φορές ξεκινά ύπουλα: τα δάχτυλα νιώθουν το πρωί άκαμπτα, τα γόνατα «διαμαρτύρονται» στο ανέβασμα της σκάλας, οι ώμοι φαίνονται ξαφνικά πιο ευαίσθητοι από παλιά. Πολλές γυναίκες βιώνουν ακριβώς αυτό και αναρωτιούνται αν οι πόνοι στις αρθρώσεις στην εμμηνόπαυση μπορούν πράγματι να σχετίζονται με την ορμονική μετάβαση. Η σύντομη απάντηση είναι: ναι, αυτό είναι πιθανό. Και εξίσου σημαντική είναι η δεύτερη απάντηση: δεν χρειάζεται να αποδεχτείς απλώς τα συμπτώματα.

Ιδίως στην περιεμμηνόπαυση, δηλαδή στα χρόνια γύρω από την τελευταία έμμηνο ρύση, αλλάζουν στο σώμα πολλά ταυτόχρονα. Ο ύπνος γίνεται πιο ανήσυχος, το στρες «απορροφάται» χειρότερα, η μυϊκή μάζα μειώνεται πιο εύκολα, οι φλεγμονώδεις διεργασίες μπορεί να γίνονται πιο έντονα αισθητές. Αυτό που μοιάζει με «ξαφνικό γέρασμα» είναι συχνά αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών παραγόντων. Αυτό μπορεί να σε κάνει να νιώσεις ανασφάλεια — ακόμη περισσότερο όταν οι πόνοι επιβαρύνουν την καθημερινότητα, τη διάθεση και μερικές φορές και την εγγύτητα στη σχέση.

Τα καλά νέα: υπάρχουν ουσιαστικοί τρόποι να αξιολογήσεις τα συμπτώματα και να υποστηρίξεις ξανά στοχευμένα το σώμα. Αυτό το άρθρο δείχνει με τρόπο κατανοητό ποιες αιτίες μπορεί να βρίσκονται πίσω από τις ενοχλήσεις στις αρθρώσεις, τι βοηθά στην καθημερινότητα και πότε είναι σημαντική η ιατρική διερεύνηση.

Πόνοι στις αρθρώσεις στην εμμηνόπαυση στην πράξη

Πολλές γυναίκες σκέφτονται πρώτα στην εμμηνόπαυση τις εξάψεις ή τις διακυμάνσεις της διάθεσης. Λιγότερο γνωστό είναι ότι μπορεί να επηρεαστούν και οι αρθρώσεις και οι μύες. Πίσω από αυτό βρίσκεται κυρίως η μείωση των επιπέδων οιστρογόνων. Τα οιστρογόνα είναι ορμόνη που δεν επηρεάζει μόνο τον κύκλο, αλλά δρα επίσης στη φλεγμονή, στην επεξεργασία του πόνου, στους βλεννογόνους, στα οστά και στον συνδετικό ιστό.

Όταν τα οιστρογόνα παρουσιάζουν διακυμάνσεις ή μειώνονται αισθητά, ορισμένες γυναίκες αντιδρούν με περισσότερη δυσκαμψία, τράβηγμα ή πόνο στην πίεση. Ιδιαίτερα συχνά επηρεάζονται τα χέρια, οι ώμοι, τα γόνατα, τα ισχία και τα πέλματα. Κάποιες αναφέρουν επίσης αίσθηση «σκουριάσματος» το πρωί ή μετά από παρατεταμένο κάθισμα.

Επιπλέον: στη μέση ηλικία οι ορμονικές αλλαγές συχνά συμπίπτουν με γεμάτες ημέρες. Εργασία, οικογένεια, φροντίδα συγγενών, συνεχές ψυχικό στρες και έλλειψη ύπνου μπορούν να αυξήσουν την ευαισθησία στον πόνο. Τότε το σώμα γίνεται πιο ευάλωτο όχι μόνο ορμονικά, αλλά και λόγω εξάντλησης.

Οι ορμόνες είναι σημαντικές, αλλά σπάνια η μοναδική αιτία

Όσο προφανής κι αν είναι η σύνδεση: δεν είναι κάθε ενόχληση αυτόματα ορμονικής αιτιολογίας. Οι πόνοι στις αρθρώσεις στην εμμηνόπαυση προκύπτουν συχνά από πολλαπλά «δομικά στοιχεία» ταυτόχρονα. Σε αυτά ανήκουν λιγότερη μυϊκή δύναμη, μεταβαλλόμενη επιβάρυνση στην καθημερινότητα, αύξηση βάρους, λίγη αποκατάσταση, παλαιότεροι τραυματισμοί ή φλεγμονώδεις διεργασίες. Ακριβώς γι’ αυτό αξίζει μια προσεκτική ματιά αντί για γρήγορες αυτοδιαγνώσεις.

Τυπικά συμπτώματα: Έτσι μπορούν να μοιάζουν οι πόνοι στις αρθρώσεις στην εμμηνόπαυση

Τα συμπτώματα δεν είναι ίδια σε κάθε γυναίκα. Συχνά περιγράφονται:

• πρωινή δυσκαμψία σε δάχτυλα, γόνατα ή πέλματα
• τραβηκτικός ή αμβλύς πόνος μετά από περιόδους ακινησίας
• ενοχλήσεις σε ώμους και αυχένα χωρίς σαφή υπερφόρτωση
• πόνος στα χέρια, ιδίως κατά τη σύλληψη ή το άνοιγμα
• πόνος σε γόνατα ή ισχία όταν σηκώνεσαι, περπατάς ή ανεβαίνεις σκάλες
• η αίσθηση ότι συνολικά είσαι λιγότερο ευκίνητη

Κάποιες γυναίκες παρατηρούν τους πόνους κυρίως κοντά στον κύκλο στην περιεμμηνόπαυση, άλλες πιο σταθερά μετά την εμμηνόπαυση. Επίσης, μυϊκοί πόνοι, ερεθισμοί τενόντων ή εντάσεις συχνά βιώνονται ως πόνος στις αρθρώσεις, παρότι η αιτία βρίσκεται στην πραγματικότητα στον περιβάλλοντα ιστό.

Γι’ αυτό είναι σημαντικό να παρατηρείς προσεκτικά: Πότε πονάει; Για πόσο; Είναι περισσότερο πόνος στην εκκίνηση της κίνησης, πόνος κατά την επιβάρυνση ή πόνος στην ηρεμία; Εμφανίζονται πρήξιμο, υπερθέρμανση ή σαφείς περιορισμοί της κίνησης; Τέτοιες παρατηρήσεις βοηθούν αργότερα και στη συζήτηση με τον/την γιατρό.

Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τους πόνους

Πτώση των οιστρογόνων και τάση για φλεγμονή

Τα οιστρογόνα έχουν ρυθμιστική επίδραση στις φλεγμονώδεις διεργασίες. Όταν τα επίπεδα μειώνονται, οι φλεγμονώδεις αντιδράσεις μπορεί να γίνουν πιο εύκολα αισθητές. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως μια φλεγμονώδη ρευματική νόσο. Εξηγεί όμως γιατί οι αρθρώσεις μπορεί να φαίνονται πιο ευαίσθητες και γιατί μικρά ερεθίσματα γίνονται πιο έντονα αντιληπτά.

Απώλεια μυϊκής μάζας και λιγότερη σταθερότητα

Από περίπου τη μέση ηλικία η μυϊκή μάζα μειώνεται πιο εύκολα, ιδιαίτερα όταν στην καθημερινότητα δεν επαρκούν η κίνηση, η προπόνηση δύναμης και η πρόσληψη πρωτεΐνης. Οι μύες σταθεροποιούν τις αρθρώσεις. Όταν εξασθενούν, το φορτίο κατανέμεται πιο δυσμενώς. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ενοχλήματα στα γόνατα, στα ισχία, στην πλάτη ή στους ώμους.

Έλλειψη ύπνου και στρες

Ο κακός ύπνος είναι κάτι περισσότερο από απλώς κουραστικός. Αλλάζει την αντίληψη του πόνου, την αποκατάσταση και συχνά και τη διάθεση. Όποιος κοιμάται άσχημα επί εβδομάδες ή μήνες, συνήθως αντιδρά πιο ευαίσθητα στην επιβάρυνση. Παρόμοια λειτουργεί και το χρόνιο στρες: το σώμα παραμένει σε κατάσταση συναγερμού, οι μύες σφίγγουν, μικρές ενοχλήσεις φαίνονται μεγαλύτερες.

Βάρος, μεταβολισμός και καθημερινή επιβάρυνση

Όταν το βάρος αυξάνεται, κυρίως τα γόνατα, τα ισχία και τα πόδια/πέλματα σηκώνουν περισσότερο φορτίο. Ταυτόχρονα, μεταβολικές αλλαγές, για παράδειγμα στο σάκχαρο αίματος ή στον μεταβολισμό των λιπιδίων, μπορούν να ευνοήσουν φλεγμονώδεις διεργασίες. Παίζει ρόλο και μια καθιστική καθημερινότητα: η πολύ λίγη κίνηση δεν «προστατεύει» αυτόματα τις αρθρώσεις, αλλά συχνά τις κάνει πιο άκαμπτες.

Να μην παραβλέπονται άλλες πιθανές αιτίες

Δεν οφείλονται όλα στην εμμηνόπαυση. Παθήσεις του θυρεοειδούς, έλλειψη βιταμίνης D, έλλειψη σιδήρου, οστεοαρθρίτιδα, ρευματισμός, παρενέργειες φαρμάκων ή σπανιότερα αυτοάνοσα νοσήματα μπορούν να προκαλέσουν παρόμοια συμπτώματα. Ακριβώς γι’ αυτό έχει νόημα να παίρνεις στα σοβαρά νέους ή επιδεινούμενους πόνους.

Πότε πρέπει να διερευνήσεις ιατρικά τους πόνους στις αρθρώσεις

Πολλές ενοχλήσεις είναι ενοχλητικές, αλλά όχι επικίνδυνες. Υπάρχουν όμως καταστάσεις στις οποίες είναι σημαντική μια ιατρική διερεύνηση. Σε αυτές περιλαμβάνονται:

• σαφές πρήξιμο, ερυθρότητα ή υπερθέρμανση μιας άρθρωσης
• έντονη πρωινή δυσκαμψία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα
• πόνοι που ξυπνούν τη νύχτα ή παραμένουν έντονοι στην ηρεμία
• Πυρετός, εξάντληση ή γενικό αίσθημα ασθένειας
• αιφνίδια νέα εμφάνιση, έντονες ή μονόπλευρες ενοχλήσεις
• επίμονοι περιορισμοί στην καθημερινότητα για αρκετές εβδομάδες
• αισθήματα μούδιασματος, απώλεια δύναμης ή ανεξήγητες πτώσεις

Ένας ιατρικός έλεγχος μπορεί να βοηθήσει να διακριθούν οι ορμονικά σχετιζόμενες ενοχλήσεις από την οστεοαρθρίτιδα, τη φλεγμονώδη ρευματοπάθεια ή άλλες αιτίες. Συχνά αρχικά πρόκειται για λήψη ιστορικού, κλινική εξέταση και, ανάλογα με την περίπτωση, εργαστηριακές τιμές ή απεικόνιση. Αυτό δεν είναι ένδειξη υπερβολικής προσοχής, αλλά καλή αυτοφροντίδα.

Τι μπορεί πραγματικά να βοηθήσει στην καθημερινότητα

Η πιο αποτελεσματική βοήθεια συχνά δεν βρίσκεται σε ένα μόνο μέτρο, αλλά σε έναν συνδυασμό. Μικρά, τακτικά βήματα συνήθως αποδίδουν περισσότερο από σύντομες φάσεις κινητοποίησης με υπερβολική φιλοδοξία.

1. Ήπια κίνηση αντί για στάση αποφυγής

Όταν πονάνε, πολλοί τείνουν να κινούνται λιγότερο. Κατανοητό, αλλά μακροπρόθεσμα συχνά δυσμενές. Οι αρθρώσεις χρειάζονται κίνηση για να παραμένουν ευλύγιστες και να τροφοδοτούνται καλύτερα. Κατάλληλα είναι το περπάτημα, η ποδηλασία, η κολύμβηση, η υδρογυμναστική, η γιόγκα ή ήπιες ασκήσεις κινητικότητας φιλικές προς τις αρθρώσεις.

Καθοριστικό δεν είναι η τελειότητα, αλλά η συνέπεια. Ακόμη και 10 έως 20 λεπτά καθημερινά μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Σημαντικό επίσης: η κίνηση μπορεί να είναι απαιτητική, αλλά δεν θα πρέπει να επιδεινώνει μόνιμα. Ένα ελαφρύ τράβηγμα κατά τη διάρκεια της δραστηριότητας συχνά είναι εντάξει, ο οξύς, διαπεραστικός πόνος μάλλον όχι.

2. Χτίσε δύναμη για να αποφορτίσεις τις αρθρώσεις

Η προπόνηση δύναμης σε πολλούς θυμίζει αλτήρες και γυμναστήριο. Εδώ εννοείται κυρίως η στοχευμένη ανάπτυξη μυών. Οι δυνατοί μύες σταθεροποιούν γόνατα, ισχία, πλάτη και ώμους. Αυτό μπορεί να μειώσει αισθητά τον πόνο. Ασκήσεις με το βάρος του σώματος, με mini-bands ή με ελαφρά βάρη συχνά αρκούν πλήρως.

Όποιος δεν είναι σίγουρος, καλό είναι να ξεκινήσει με καθοδήγηση φυσικοθεραπευτή ή σε ένα ποιοτικό πρόγραμμα. Ιδίως όταν υπάρχουν ήδη ενοχλήσεις, μια καθαρή δοσολογία είναι πιο λογική από τυφλή υπερβολική φιλοδοξία.

3. Χρησιμοποίησε συνειδητά ζέστη ή κρύο

Η ζέστη βοηθά πολλούς σε δυσκαμψία και μυϊκή ένταση, για παράδειγμα το πρωί ή μετά από μεγάλες περιόδους καθιστικής στάσης. Ένα ζεστό μπάνιο, μια θερμοφόρα ή ένα ζεστό ντους μπορούν να ανακουφίσουν. Σε οξέως ερεθισμένες, πρησμένες ή υπερθερμασμένες αρθρώσεις, κάποιοι αντίθετα βρίσκουν το κρύο πιο ευχάριστο. Εδώ ισχύει: δοκίμασε τι δέχεται καλά το σώμα σου.

4. Φάε με τρόπο που υποστηρίζει τη μείωση της φλεγμονής, χωρίς να απαγορεύεις τα πάντα

Δεν υπάρχει μία μοναδική «θαυματουργή» διατροφή για αρθρώσεις χωρίς πόνο. Όμως η διατροφή μπορεί να επηρεάσει τις φλεγμονώδεις διεργασίες. Συνήθως βοηθούν:

• πολλά λαχανικά, όσπρια, ξηροί καρποί και μούρα
• επαρκής πρωτεΐνη για τους μυς και την αποκατάσταση
• λίπη με ευνοϊκή σύσταση, π.χ. από ελαιόλαδο, ξηρούς καρπούς ή λιπαρά ψάρια
• όσο το δυνατόν λιγότερα υπερ-επεξεργασμένα, πολύ ζαχαρούχα τρόφιμα σε υπερβολή

Δεν πρόκειται για απαγορεύσεις ή τελειότητα. Συχνά, ακόμη και περισσότερη συνέπεια στο φαγητό, αρκετή πρωτεΐνη και λιγότερο ακραίο τσιμπολόγημα φέρνουν αισθητή αποφόρτιση.

5. Να παίρνεις τον ύπνο σοβαρά ως παράγοντα πόνου

Όταν υποφέρει ο ύπνος, συχνά υποφέρουν και οι αρθρώσεις. Γι’ αυτό αξίζει να μην αντιμετωπίζεις τα προβλήματα ύπνου ως κάτι δευτερευον. Πιο δροσερό περιβάλλον ύπνου, σταθερές βραδινές ρουτίνες, λιγότερο αλκοόλ αργά το βράδυ και μια ήρεμη αντιμετώπιση του νυχτερινού ξυπνήματος μπορούν να βοηθήσουν. Αν υπάρχουν έντονες διαταραχές ύπνου, θα πρέπει να συζητηθούν και ιατρικά.

6. Να κάνεις την καθημερινότητα πιο φιλική προς τις αρθρώσεις

Συχνά αθροίζονται πολλά μικρά φορτία. Μπορεί να βοηθήσει:

• να διακόπτεις συχνότερα την παρατεταμένη καθιστική στάση
• να κατανέμεις πιο ισόρροπα τσάντες και ψώνια
• να φοράς παπούτσια με καλή απορρόφηση κραδασμών
• να προσαρμόζεις εργονομικά τον χώρο εργασίας και το ύψος της οθόνης
• να μεταβάλλεις πιο συνειδητά τις επαναλαμβανόμενες κινήσεις

Ιδίως τα χέρια, οι ώμοι και ο αυχένας ωφελούνται όταν η επιβάρυνση δεν παραμένει ίδια επί ώρες.

Ποιον ρόλο μπορούν να παίξουν η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης και τα φάρμακα

Ορισμένες γυναίκες αναφέρουν ότι οι πόνοι βελτιώνονται υπό ορμονοθεραπεία. Αυτό είναι εύλογο, επειδή τα οιστρογόνα επηρεάζουν τη φλεγμονή, τους ιστούς και την επεξεργασία του πόνου. Παρ’ όλα αυτά, η θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης δεν είναι ένα τυπικό μέσο για κάθε πρόβλημα αρθρώσεων. Είναι πιο πιθανό να ενδείκνυται όταν συνυπάρχουν και τυπικά συμπτώματα της εμμηνόπαυσης και όταν τα οφέλη και οι κίνδυνοι σταθμίζονται εξατομικευμένα από ιατρό.

Και τα παυσίπονα μπορεί να είναι προσωρινά χρήσιμα, π.χ. για να μπορέσεις να κινηθείς ξανά καλύτερα. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να αποτελούν τη μοναδική στρατηγική, ιδίως όχι μόνιμα με προσωπική πρωτοβουλία. Όποιος χρειάζεται συχνότερα φάρμακα, θα πρέπει να διερευνήσει την αιτία και να συζητήσει τη χρήση τους με ιατρό.

Συμπληρώματα διατροφής: χρήσιμα ή περισσότερο «φορείς ελπίδας»;

Πολλές γυναίκες αναζητούν, δικαιολογημένα, μια απλή βοήθεια. Σκευάσματα με κολλαγόνο, υαλουρονικό, Ωμέγα-3, κουρκουμά ή γλυκοζαμίνη διαφημίζονται συχνά. Κάποια από αυτά μπορεί, κατά περίπτωση, να είναι ενδιαφέροντα, όμως τα δεδομένα διαφέρουν ανά προϊόν. Σημαντικό είναι: τα συμπληρώματα διατροφής δεν αντικαθιστούν τη διάγνωση ούτε ένα βασικό πρόγραμμα από κίνηση, ενδυνάμωση, ύπνο και φροντίδα της καθημερινότητας.

Χρήσιμο μπορεί να είναι ένας στοχευμένος έλεγχος ελλείψεων, π.χ. βιταμίνης D ή σιδήρου, όταν τα συμπτώματα ή οι παράγοντες κινδύνου ταιριάζουν. Το να λαμβάνει κανείς πολλά παράλληλα «για παν ενδεχόμενο» συνήθως δεν είναι ούτε απαραίτητο ούτε ιδιαίτερα βοηθητικό.

Τι μπορούν να σου κάνουν συναισθηματικά οι πόνοι στις αρθρώσεις

Ο πόνος δεν είναι μόνο σωματικός. Μπορεί επίσης να κλονίσει την εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου. Πολλές γυναίκες το βρίσκουν απογοητευτικό όταν το σώμα τους ξαφνικά φαίνεται λιγότερο αξιόπιστο. Όποιος είναι διαρκώς κουρασμένος και έχει και πόνο, δεν είναι σπάνιο να νιώθει μεγαλύτερος, λιγότερο ανθεκτικός ή λιγότερο «στον εαυτό του». Αυτό μπορεί να επηρεάσει και τη σχέση.

Ίσως αποσύρεσαι, ακυρώνεις ραντεβού ή έχεις λιγότερη διάθεση για οικειότητα, επειδή νιώθεις σε ένταση και εξαντλημένος. Αυτό δεν είναι αποτυχία, αλλά μια κατανοητή αντίδραση. Γι’ αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό να μην αντιμετωπίζεις τα συμπτώματα σιωπηλά και μόνος σου.

Το να μιλήσεις γι’ αυτό μπορεί να ανακουφίσει

Μια απλή φράση όπως «κουράζομαι πιο γρήγορα αυτή την περίοδο και το σώμα μου πονάει πιο συχνά, χρειάζομαι λίγη κατανόηση» μπορεί να αλλάξει πολλά. Η εγγύτητα συχνά δεν προκύπτει παρά την ευαλωτότητα, αλλά μέσα από ειλικρινά λόγια. Όταν ο σύντροφός σου καταλαβαίνει τι συμβαίνει μέσα σου, συχνά μειώνεται ήδη ένα μέρος της εσωτερικής πίεσης.

Ακόμη και στον κύκλο φίλων ή στη συζήτηση με τον/την γιατρό, η ανοιχτότητα αξίζει. Πολλές γυναίκες εκπλήσσονται από το πόσο συχνές είναι παρόμοιες εμπειρίες. Δεν είσαι μόνη με αυτό το θέμα.

Ένα ρεαλιστικό ξεκίνημα 7 ημερών για πόνους στην εμμηνόπαυση

Αν έχεις την αίσθηση ότι πρέπει να αλλάξεις τα πάντα ταυτόχρονα, γίνεται γρήγορα υπερβολικό. Καλύτερα είναι ένα μικρό, καθαρό ξεκίνημα:

1. Παρατήρησε για 3 ημέρες πότε και πού εμφανίζεται ο πόνος.
2. Ενσωμάτωσε καθημερινά 10 έως 15 λεπτά ήπιας κίνησης.
3. Φρόντισε σε κάθε γεύμα να υπάρχει μία πηγή πρωτεΐνης.
4. Διέκοπτε το παρατεταμένο κάθισμα τουλάχιστον μία φορά ανά ώρα.
5. Δοκίμασε θερμότητα το πρωί ή μετά από επιβάρυνση.
6. Κατέγραψε προειδοποιητικά σημάδια ή ερωτήσεις για συζήτηση με τον/την γιατρό.
7. Ζήτησε στο σπίτι συγκεκριμένη αποφόρτιση, αντί απλώς να αντέχεις.

Έτσι δεν δημιουργείται πίεση τελειότητας, αλλά μια εφικτή εκκίνηση. Συχνά φαίνεται ήδη μετά από σύντομο χρόνο ποιοι «μοχλοί» αποδίδουν περισσότερο.

Συμπέρασμα: Πάρε τον πόνο σου στα σοβαρά, αλλά όχι ως μοίρα

Οι πόνοι στις αρθρώσεις στην εμμηνόπαυση μπορεί να είναι επιβαρυντικοί, αλλά δεν είναι σημάδι ότι πρέπει να συμβιβαστείς με περιορισμούς. Οι ορμονικές αλλαγές μπορούν να προκαλέσουν ή να ενισχύσουν τα συμπτώματα, όμως συνήθως παίζουν ρόλο και ο ύπνος, το στρες, η μυϊκή δύναμη, οι φλεγμονές και οι καθημερινές συνήθειες. Ακριβώς εκεί βρίσκεται και μια ευκαιρία: υπάρχουν πολλαπλά σημεία προσέγγισης στα οποία μπορείς να αλλάξεις αποτελεσματικά κάτι.

Σημαντικό είναι να μην εξηγείς τα συμπτώματα ως «τίποτα» αλλά ούτε να τα δραματοποιείς. Όταν ακούς το σώμα σου, παίρνεις στα σοβαρά τα προειδοποιητικά σημάδια και βρίσκεις υποστήριξη βήμα-βήμα, μπορεί να επιστρέψουν αισθητά περισσότερη κινητικότητα και εμπιστοσύνη. Το να φροντίζεις καλά τον εαυτό σου δεν είναι εγωιστικό, αλλά μια μορφή εσωτερικής καθαρότητας. Και συχνά δρα πολύ πέρα από τις αρθρώσεις: στην ενέργειά σου, στην αυτοεκτίμησή σου και επίσης στον τρόπο με τον οποίο παραμένεις σε σχέση με τον εαυτό σου και τους άλλους.

Το σώμα σου αλλάζει. Αλλά δεν είναι απέναντί σου. Ίσως τώρα χρειάζεται έναν άλλο τύπο προσοχής, περισσότερη υπομονή και λιγότερη σκληρότητα. Ακριβώς σε αυτό μπορεί να κρύβεται κάτι πολύ ενδυναμωτικό.

Για αυτό το θέμα είναι επίσης σημαντικά τα αρθρικά άλγη στην περιεμμηνόπαυση και οι ορμόνες και οι αρθρώσεις. Το άρθρο κατατάσσει/τοποθετεί αυτά τα στοιχεία με τρόπο κατανοητό και δείχνει τι έχει σημασία στην καθημερινότητα.